آتشكده آذرگشنسب تنها بازمانده يكي از سه آتشكده مهم دوران ساساني

آتشكده آذرگشنسب تخت سليمان نه تنها بازمانده منحصر به فرد يكي از سه آتشكده مهم دوران ساساني بلكه بزرگ ترين مركز نيايش ايرانيان در تمام دوران آيين زرتشتي به حساب مي آيد ، ارامنه و مسلمانان نيز براي اين مكان تاريخي ارزش و احترام ويژه اي قائل هستند.

در ايران پيش از اسلام سه آتشكده معروف و بزرگ وجود داشت كه هر كدام از آن ها مختص گروه ويژه اي بود .اين آتشكده ها عبارت بودند از آتشكده برزين مهر مختص روحانيون در خراسان ، آتشكده آذر فرنبغ ويژه ستايش كشاورزان در فارس و آتشكده آذر گشنسب كه بزرگ ترين آتشكده ايران و از آن ستايش شاهان و فرماندهان سپاه بود .

همچنانكه پاسارگاد و تخت جمشيد جلال و عظمت هخامنشيان را مـي نـماياند تخت سليمان نيز ياد آور شكوه ايران دوران ساساني و توجه به آيين زرتشت در اين دوران است.

اين مجموعه كه در منطقه اي كوهستاني و سرشار از جاذبه هاي طبيعي و تاريخي واقع شده يكي از محوطه هاي باستاني ارزشمند كشور است . در قلب اين مـجمـوعه ، بـقاياي آتشكده آذرگشنسب آتشكده پادشاهان و جنگاوران بر پيرامون درياچه اي هميشه جوشان و بر روي سنگي ، با آثار معماري خاص مانند چهار طاقي آتشكده و تأسيسات و بناهاي مذهبي وابسته به آن ، معبد منسوب به آناهيتا ، كاخ هاي دوران ساساني و بناهاي مربوط به سلاطين ايلخاني قراردارد.

پيشينه تاريخي

انسان هاي اوليه كه در اين سرزمين زندگي مي كردند ، مسكن دايمي نداشتند و در گروه هاي كوچك در كنار مصب رودخانه ها و زمين هاي هموار پراكنده بودند . با تغيير شرايط طبيعي در محيط زيست و فرارسيدن سرما ،آنها به غارها ي طبيعي و پناهگاه هاي سنگي پناه بردند. بر اساس كاوش هاي باستاشناسي در غرب دريا چه اروميه – غار تمتمه – مستنداتي در زمينه سكونت انسان در آذربايجان غربي به دست آمد. با توجه به مطالعات علمي ، اين غار به دوره پارينه سنگي ميانه تعلق دارد.

ديگر شواهد باستان شناسي از شكل گيري استقرارها و روستاهاي اوليه در نقاط مختلف آذربايجان غربي مانند تپه حاجي فيروز  ، تپه جلبر ، تپه اهـرنجان ، گوي تپه ، تپه حسنلو ‌و ديگر تپه هاي باستاني اين استان همه مؤيد قدمت ديرينه سكونت انسان و شكل گيري فرهنگ و تمدن در اين منطقه است .

آثار به دست آمده از حفاري هاي باستان شناسي و وجود كتيبه هاي گوناگون در اين استان ، نشان مي دهد جوامع انساني ساكن در اين منطقه در طول هزاره هاي دوم واول قبل از ميلاد با ساكنان مختلف فلات ايران و حتي خارج از فلات ايران ارتباطات گسترده اي داشته اند.

وجه تسميه

آذربايجان يكي از نام هاي پر آوازه در تاريخ ايران است.نــام مـهم ديـگـري كه آذربـايـجـان در آن ريـشـه دارد ، آتورپاتگان از آتروپاتن،‌ آتروپات و آذرپات يعني پاسدار آتش است كه لقب يكي از ساتراپ هاي هخامنشي و نام يكي از سرداران نامي آن دوران است.قديمي ترين مستندات در زمينه سكونت انسان در آذربايجان غربي ، آثار به دست آمده از “ غار تمتمه “ واقع در كوهي به همين نام در هجده كيلومتري جنوب غربي شهرستان اروميه مي باشد. اين غار در سال 1949 ميلادي توسط پروفسور “ كارلتون استنلي كون “ مورد گمانه زني قرار گرفت و آثار به دست آمده سكونت انسان را در دوره پارينه سنگي در اين منطقه تائيد مي نمايد.

آتشكده آذر گشنسب در متون قديم داراي اسامي متعدي است از جـمله بـه زبـان پـهـلوي گـنــزك ( GANZAK) يا گنجه ناميده شده ،  رومـيان آن را گزكا(GAZKA) و اعــراب شـيـز (SHIZ) مي گفتند ، در زبان ايلخانان ستوريق گفته شده است . اما كلمه تخت سليمان از اسامي متاخر مجموعه مي باشد كه عامه مردم به علت عدم اطلاع از عملكرد اصلي و زمان ساخت آن ، با توجه به احاديث و روايات مذهبي در مورد اقتدار حضرت سليمان ، اين مكان را به ايشان منسوب داشته و به همين علت محل ياد شده حالت تقديس پيدا مي كند و مورد حفاظت و مراقبت مردم قرار ميگيرد.

آتشكده آذر گشنسب كه آتشكده پادشاهان و سرداران بوده موقعيت جــنگجويـان را حـفـظ مي كرده و به عنوان نماد وحدت كشور از احترام بالايي  بر خوردار  بوده است ، به طوري كه بعد از انتخاب اشخاص از خاندان ساساني به عنوان پادشاه ، آن هابه اين محل آمده و درآن جا تاج پادشاهي را بر سر مي گذاشتند.

بر اساس مطالعات انجام شده ، چهار طاقي آتكشده تخت سليمان داراي گنبدي بوده كه روي چهار جرز مربع شكل ساخته شده و در وسط آتشكده ( محل قرار گيري آتش) قرار داشته ، در هنگام اعياد وجشن ها آتش مقدس را از آتشدان محل نگهداري آتش جاويدان به اين مكان منتقل مي كرده اند.بعد از اتمام مراسم دوباره آتش را به محل نگهداري اصلي يعني چهار طاقي چليپا شكل مجاور واقع در ضلع شرقي چهار طاقي آتشكده برگشت مي دادند . اطاق مركزي چهار طاقي آتشكده سالن بزرگي است كه با آجرهايي به رنگ هاي قرمز ، زرد ، نارنجي و گاهي مايل به خاكستري ساخته شده بود. در حال حاضر بقاياي اين چهار طاقي موجود است ، جرز و سردر ها و پاكار قوس هاي پوشش سقف آن باقي مانده اما گنبد مركزي و طاق هاي پوشش دالان هاي آن از بين رفته است .

يك آتشكده داراي تعدادزيادي اتاق است ، در مركز بناي آتشكده معمولاً يك اتاق مربع به شكل چهار طاقي با محراب اتش ساخته مي شود.دومين اتاق مهم يزشگاه است كه در آن آتش را ، وقتي براي نيايش در معرض ديد نيست ، شعله ور حفظ مي كردند ، حياط ها ، باغ ها ، انبار ها ، محل سكونت موبدان و اتاق هاي خزانه جايگاه مقدس فضاهاي ديگر آتشكده هستند.

در داخل تخت سليمان و در قسمت جنوب شرقي محل احياي آتشكده ، درياچه اي زيبا قرار گرفته كه آب آن از قعر درياچه فوران مي كند و به وسيله دو نهر بزرگ كه قدرت آب دهي هر يك از آن ها حدود 60 ليتر در ثانيه است به خارج راه يافته و زمين هاي مجاور تخت سليمان را مشروب مي سازد

اين درياچه در بناي آتشكده و فضاهاي پيرامون آن نقش تعيين كننده اي را بر عهده داشته است . زيرا محور آتشكده اصلي در مركز آن قرار داشته است و در روي اين محور مهم ترين فضا ها رديف شده است. دروازه اصلي ورودي هشتي حياط پرستشگاه ، با محراب اتش و ايوان اصلي در مقابل درياچه از دو مربع ساخته شده است و ديوارهاي بيروني آن با آرك هاي نيم دايره دژ مانند تجهيز شده است.

در جبهه شمال غربي درياچه ، ايوان رفيع و شكوهمند ساساني معروف به ايوان خسرو ، قرارداشته . ديوارهاي باقي مانده اين ايوان كه از آجر قرمز و ملات ساروج ساخته شده بود هنوز به عنوان شاخص اين مجموعه تلقي مي شود.

اين ايوان بلند ، كاخ محل اقامت پادشاهان ساساني در زمان اجراي مراسم زيارت آتشكده آذرگشنسب و بار عام بوده است . از برخي تاريخ نويسان و جغرافي دانان دنياي قديم يادداشت هايي – در مورد شكوه ، عـظمت و تـزينتات ايـوان خـسرو به ويژه تخت سلطنتي طاقديس كه در اين ايوان شاهي قرار داشته – باقي مانده كه گوياي توجه خاص شاهان ساساني به رونق و اهميت اين مكان مذهبي – سياسي بوده است .

يكي از معابد شناسايي شده در تخت سليمان تالاري است كه در ضلع شرقي آتشكده آذرگشنسب قرار دارد ، به دليل تشابه سبك معماري احتمالاً مكاني بوده است براي ستايش ايزد بانوي آب آناهيتا ، معبد آناهيتا در تخت سليمان كه يك محيط مربع شكل است از حيث سبك معماري و حتي از لحاظ ابعاد بنا ، با معابد ديگر مثل بيشاپور و كنگاور شباهت هايي دارد. اين معابد نيز همچون معبد آناهيتا در تخت سليمان ، داراي يك تالار مركزي به صورت مربع و محصور به دالان هايي در پيرامون مي باشند. در مورد درهاي ورودي كه در چهار ضلع معبد ايجاد شده اند نيز تشابهاتي در اين بناها مشاهده مي شود ، همچنين راهرو هاي پيرامون تالار مركزي ، از جمله عناصري هستند كه با اندك تغييري در اين معابد ديده مي شوند. نكته قابل توجه ديگر كه در دو معبد آناهيتاي تخت سليمان و بيشاپور رعايت شده است ، عدم وجود پوشش براي سالن مركزي اين مكان ها است ، شايد تقديس نزولات آسماني و نزول آب ها به داخل معبد و تقدس آب يكي از دلايل اين موضوع باشد.